

Najważniejsze: czerwone gardło, wysoka gorączka i nawet biały nalot nie potwierdzają same w sobie anginy paciorkowcowej. U dziecka bez typowych objawów wirusowych rozpoznanie często wymaga Strep A lub posiewu. Antybiotyk ma sens wtedy, gdy zakażenie bakteryjne jest potwierdzone lub lekarz ma wyraźne wskazania do leczenia. Pilnej oceny wymagają m.in. duszność, ślinienie się, niemożność picia, szczękościsk, wyraźna asymetria gardła i narastający jednostronny ból.
Spis treści
ToggleSilny ból gardła, wysoka gorączka i biały nalot na migdałkach bardzo często budzą jedno pytanie: „czy to angina i czy dziecko potrzebuje antybiotyku?”. Najważniejsza odpowiedź brzmi: wygląd gardła może zwiększać podejrzenie zakażenia paciorkowcem, ale nie pozwala samodzielnie go potwierdzić. U dzieci wiele wirusów potrafi dać wysoką gorączkę, duży ból i naloty na migdałkach. [1–4]
Najbardziej praktyczne jest więc podejście krok po kroku: ocenić objawy, zwrócić uwagę na cechy sugerujące infekcję wirusową, a gdy podejrzenie paciorkowca jest realne – potwierdzić je odpowiednim testem. Dopiero wtedy decyzja o antybiotyku jest naprawdę uzasadniona.
W codziennym języku „anginą” nazywa się ostre zapalenie gardła i migdałków podniebiennych. Chorobę mogą wywoływać zarówno wirusy, jak i bakterie. Najważniejszą bakteryjną przyczyną anginy u dzieci jest paciorkowiec grupy A (Streptococcus pyogenes). To właśnie tę bakterię wykrywa test Strep A, a potwierdzenie zakażenia jest podstawą do zastosowania antybiotyku. [1–3]
Szacuje się, że paciorkowce grupy A odpowiadają za około 20–30% przypadków ostrego zapalenia gardła u dzieci. Większość infekcji gardła ma jednak podłoże wirusowe i nie wymaga leczenia antybiotykiem. Angina paciorkowcowa występuje najczęściej u dzieci w wieku szkolnym, szczególnie między 5. a 15. rokiem życia. U dzieci poniżej 3. roku życia klasyczna postać tej choroby występuje rzadko. [3]
Typowe objawy anginy paciorkowcowej to nagły ból gardła, gorączka, ból podczas połykania, powiększone i bolesne węzły chłonne szyi oraz zaczerwienione, powiększone migdałki, czasami pokryte białawym nalotem. U dzieci mogą również występować ból brzucha, ból głowy, nudności i wymioty. [3]
W swojej praktyce często obserwuję taki przebieg choroby: dziecko w wieku 6–7 lat jeszcze poprzedniego dnia czuło się dobrze i normalnie funkcjonowało. Następnego dnia nagle pojawia się wysoka gorączka, silny ból gardła i wyraźne pogorszenie samopoczucia. Zwykle nie występują przy tym katar ani kaszel, które są charakterystyczne dla infekcji wirusowych.
Taki obraz kliniczny zwiększa podejrzenie anginy paciorkowcowej, ale sam w sobie nie wystarcza do potwierdzenia zakażenia. Konieczna jest odpowiednia diagnostyka, najczęściej z wykorzystaniem szybkiego testu Strep A.
Kaszel, katar, chrypka, zapalenie spojówek i owrzodzenia w jamie ustnej przemawiają bardziej za infekcją wirusową. Jeżeli dziecko ma typowy obraz przeziębienia – lejący katar, kaszel i stopniowo narastające objawy – prawdopodobieństwo klasycznej anginy paciorkowcowej jest mniejsze. [3]
Jeżeli oprócz bólu gardła pojawia się znaczne osłabienie, długo utrzymująca się gorączka lub bardzo powiększone migdałki z obfitymi nalotami, w różnicowaniu może pojawić się także mononukleoza. Szerzej opisuję to w artykule Mononukleoza u dzieci a inne infekcje gardła – różnice z anginą i przeziębieniem.

U najmłodszych dzieci zakażenie paciorkowcem grupy A rzadko przebiega w postaci typowej anginy, jaką obserwujemy u dzieci w wieku szkolnym. Zamiast nagłego, silnego bólu gardła i wysokiej gorączki mogą występować drażliwość, zmniejszony apetyt, śluzowo-ropna wydzielina z nosa oraz niewysoka gorączka. [3]
Dlatego u dzieci poniżej 3. roku życia objawy zakażenia paciorkowcowego mogą być mniej charakterystyczne. Nie należy oceniać ich wyłącznie na podstawie obrazu anginy typowego dla starszych dzieci.
Nie. Czerwone gardło, powiększone migdałki i nawet biało-żółty nalot mogą występować zarówno w zakażeniu paciorkowcowym, jak i w infekcjach wirusowych. Bez wyraźnych objawów wirusowych samo badanie gardła nie odróżnia pewnie obu przyczyn. [1–3] To ważne, bo właśnie nalot jest jednym z najczęstszych powodów, dla których rodzice oczekują antybiotyku. Tymczasem „ropa na migdałkach” nie jest równoznaczna z rozpoznaniem paciorkowca.
Obecność nalotu na migdałkach może zwiększać podejrzenie anginy paciorkowcowej, ale sama w sobie nie potwierdza zakażenia bakteryjnego. Ważny jest cały obraz choroby: wiek dziecka, wysokość gorączki, obecność kaszlu i kataru, powiększenie i bolesność węzłów chłonnych szyi oraz wyniki badań diagnostycznych.
Warto pamiętać, że naloty na migdałkach występują również w zakażeniach wirusowych. Szczególnie obfite mogą być w przebiegu mononukleozy zakaźnej. Czasami gardło dziecka wygląda bardzo niepokojąco, mimo że przyczyną choroby jest wirus, a antybiotyk nie przyniesie poprawy. Dlatego o konieczności zastosowania antybiotyku nie powinien decydować sam wygląd migdałków.

Skale kliniczne porządkują cechy zwiększające lub zmniejszające prawdopodobieństwo zakażenia paciorkowcem. Mogą pomóc lekarzowi zdecydować, czy test jest potrzebny i jak pilna jest dalsza diagnostyka. Nie zastępują jednak potwierdzenia mikrobiologicznego tam, gdzie jest ono potrzebne. [1,4]
Najczęściej wykorzystuje się szybki test antygenowy Strep A lub posiew wymazu z gardła. Szybki test daje wynik po kilku minutach i ma wysoką swoistość, ale jego czułość zależy od konkretnego testu i prawidłowego pobrania materiału. Posiew jest metodą referencyjną, choć na wynik trzeba poczekać dłużej. [1–3] Wymaz powinien być pobrany z migdałków i tylnej ściany gardła. Dotykanie języka, policzków czy pobranie zbyt małej ilości materiału może obniżyć wiarygodność wyniku.
U dziecka z pasującymi objawami dodatni Strep A potwierdza zakażenie paciorkowcem i zwykle stanowi podstawę do leczenia antybiotykiem. [2,3]
Ujemny wynik zmniejsza prawdopodobieństwo paciorkowca, ale nie zawsze zamyka diagnostykę. Jeżeli objawy bardzo pasują do zakażenia paciorkowcowego albo stan dziecka się pogarsza, lekarz może zalecić ponowne badanie, posiew lub dalszą obserwację zależnie od wieku, użytego testu i sytuacji klinicznej.
U dzieci po ujemnym szybkim teście część zaleceń rekomenduje potwierdzenie posiewem, szczególnie gdy podejrzenie nadal jest duże. [2,3] W praktyce ambulatoryjnej zdarza mi się również, że przy ujemnym teście i stabilnym stanie dziecka obserwujemy przebieg przez 1–2 dni. Czasem wtedy pojawia się typowy katar lub kaszel i obraz staje się wyraźnie wirusowy. Jeżeli ból narasta albo stan ogólny się pogarsza, dziecko wymaga ponownego badania.
Posiew jest szczególnie przydatny wtedy, gdy szybki test jest ujemny, a podejrzenie zakażenia paciorkowcem pozostaje istotne, albo gdy wynik ma znaczenie dla dalszej decyzji terapeutycznej. Jest też ważnym badaniem wtedy, gdy trzeba rozstrzygnąć niejednoznaczną sytuację diagnostyczną. [1–3]
Rutynowe badania krwi nie są podstawą rozpoznania ostrej anginy paciorkowcowej. CRP i morfologia są nieswoiste: mogą się zmieniać zarówno w zakażeniach bakteryjnych, jak i wirusowych, a prawidłowy wynik nie zastępuje właściwej oceny klinicznej i testu z gardła. [1] ASO tym bardziej nie służy do rozpoznawania świeżej anginy. Przeciwciała narastają dopiero po zakażeniu i mogą utrzymywać się długo. To badanie ma większe znaczenie przy ocenie wybranych późnych powikłań po paciorkowcu. Więcej wyjaśniam w artykule Co oznacza podwyższone ASO u dzieci? Przyczyny, interpretacja i kiedy się martwić..
Antybiotyk jest wskazany w przypadku potwierdzonej anginy paciorkowcowej. Nie działa na wirusy, dlatego nie powinien być stosowany przy wirusowym zapaleniu gardła ani podawany dziecku „na wszelki wypadek”.
Prawidłowo dobrany antybiotyk skraca czas utrzymywania się objawów, zmniejsza zakaźność dziecka oraz ogranicza ryzyko powikłań, w tym gorączki reumatycznej. [1–5]
Nie chodzi więc o to, żeby antybiotyk podawać każdemu dziecku z bólem gardła ani o to, żeby za wszelką cenę unikać antybiotykoterapii. Najważniejsze jest rozpoznanie przyczyny choroby i zastosowanie antybiotyku wtedy, gdy istnieją do tego wskazania.
Paciorkowiec grupy A pozostaje wrażliwy na penicylinę, dlatego klasyczne penicyliny nadal są podstawowym leczeniem anginy paciorkowcowej. Droższy lub „szerszy” antybiotyk nie jest z definicji lepszy. Wybór preparatu i długość terapii zależą od rozpoznania, wieku, masy ciała, alergii i zaleceń lekarza. [1,3]
Najważniejsze jest zmniejszenie bólu i utrzymanie nawodnienia. Można stosować paracetamol lub ibuprofen w dawce odpowiedniej do masy ciała i sytuacji klinicznej. Pomagają chłodne płyny, miękkie jedzenie i częste podawanie małych porcji napoju. [4] Nie trzeba zmuszać dziecka do jedzenia, jeżeli przez dzień czy dwa je mniej. Ważniejsze jest picie i oddawanie moczu. Lody są w porządku, jeżeli dziecku przynoszą ulgę – chłód może chwilowo zmniejszyć ból gardła. Pastylki do ssania mogą nieco zmniejszyć ból u starszych dzieci, ale nie są kluczowym elementem leczenia. Nie polecam natomiast eksperymentowania u dzieci z olejkami eterycznymi ani preparatami o niepewnym dawkowaniu.
Konsultacja jest potrzebna, gdy ból gardła jest silny, dziecko ma wysoką gorączkę, trudno mu połykać, odmawia picia, wymiotuje lub jego stan wyraźnie się pogarsza. Ponownego badania wymaga także sytuacja, w której mimo leczenia objawy narastają zamiast słabnąć. Jeżeli pojawia się wysypka przypominająca szkarlatynę, warto ocenić dziecko i nie rozstrzygać przyczyny wyłącznie na podstawie wyglądu skóry. Różnice między szkarlatyną a anginą opisuję szerzej w tekście Szkarlatyna i angina u dorosłych i dzieci – różnice, objawy, zarażenie..
Do mojego gabinetu trafił około 11-letni chłopiec z bólem gardła, który zamiast ustępować, stawał się coraz bardziej jednostronny.W domu stosowano leki przeciwbólowe i płukanie gardła, ale dolegliwości narastały. Dodatkowo pojawił się szczękościsk, czyli trudność w szerokim otwieraniu ust.
Podczas badania zauważyłem wyraźne jednostronne uwypuklenie i obrzęk okolicy łuku podniebienno-gardłowego. Podejrzewałem ropień okołomigdałkowy, dlatego skierowałem chłopca do laryngologa. Jeszcze tego samego dnia wykonano drenaż ropnia.
Ten przypadek dobrze pokazuje, dlaczego narastający jednostronny ból gardła, szczególnie gdy towarzyszy mu trudność w otwieraniu ust, wymaga pilnej oceny lekarskiej. Nie są to objawy, które warto dalej „przeczekać” w domu.
Więcej o takich sytuacjach opisuję w artykule Ropne powikłania szkarlatyny i anginy u dzieci – objawy i leczenie.
Powikłania po zakażeniu paciorkowcem są ważnym zagadnieniem, ale nie powinny przesłaniać podstawowej zasady postępowania: najpierw trzeba prawidłowo rozpoznać przyczynę bólu gardła, a następnie zastosować odpowiednie leczenie.
Antybiotyki zmniejszają ryzyko niektórych powikłań anginy paciorkowcowej. Nie oznacza to jednak, że każde dziecko z bólem gardła powinno otrzymać antybiotyk. Większość infekcji gardła ma podłoże wirusowe, a w takich przypadkach antybiotyk nie przynosi korzyści. [3,5]
Powikłania zakażenia paciorkowcowego mogą dotyczyć różnych narządów. Należą do nich między innymi powikłania ropne, gorączka reumatyczna oraz ostre popaciorkowcowe zapalenie kłębuszków nerkowych.
Jeżeli chcesz dowiedzieć się więcej o powikłaniach sercowych, nerkowych, neurologicznych i ropnych, opisałem je szczegółowo w osobnym artykule Powikłania szkarlatyny i anginy paciorkowcowej u dzieci – przyczyny, rodzaje i objawy.
Najważniejsze jest jedno: nawet bardzo bolesne, czerwone gardło z wysoką gorączką nie oznacza automatycznie anginy paciorkowcowej.Jeżeli objawy wyraźnie wskazują na infekcję wirusową, wykonywanie testu Strep A zwykle nie jest potrzebne. Natomiast gdy istnieje uzasadnione podejrzenie zakażenia paciorkowcem, szybki test Strep A lub posiew wymazu z gardła pomagają ustalić rozpoznanie i podjąć właściwą decyzję o antybiotykoterapii.W warunkach domowych najważniejsze jest łagodzenie bólu, obniżanie gorączki, jeśli powoduje dyskomfort, oraz dbanie o odpowiednie nawodnienie dziecka.
Pilnej oceny lekarskiej wymagają przede wszystkim:
Pamiętaj, że prawidłowe rozpoznanie przyczyny bólu gardła pozwala uniknąć niepotrzebnego stosowania antybiotyków, a jednocześnie nie przeoczyć zakażenia, które rzeczywiście wymaga leczenia.
Nie. Antybiotyk jest wskazany przede wszystkim w przypadku potwierdzonej anginy paciorkowcowej. Większość bólów gardła u dzieci ma przyczynę wirusową, a antybiotyki nie działają na wirusy. Dlatego przed rozpoczęciem leczenia warto ustalić, co jest przyczyną choroby. [1–3]
Nie zawsze. Znaczenie wyniku zależy między innymi od rodzaju testu, wieku dziecka i obrazu klinicznego. W przypadku ujemnego szybkiego testu antygenowego u objawowego dziecka w wieku co najmniej 3 lat zaleca się potwierdzenie wyniku posiewem, zgodnie z wytycznymi CDC. Nie dotyczy to w taki sam sposób wszystkich testów molekularnych. [2,3]
Nie. Biały lub żółtawy nalot na migdałkach może występować zarówno w zakażeniach bakteryjnych, jak i wirusowych. Szczególnie obfite naloty obserwuje się czasami w mononukleozie zakaźnej. Sam wygląd migdałków nie wystarcza do rozpoznania anginy paciorkowcowej. Ważne są pozostałe objawy oraz, gdy jest to wskazane, wynik badania mikrobiologicznego.
Nie. ASO nie służy do rozpoznawania świeżego zakażenia paciorkowcem. Poziom przeciwciał narasta z opóźnieniem, dlatego wynik nie pozwala wiarygodnie ustalić, czy obecny ból gardła jest spowodowany paciorkowcem. Badanie ASO może być przydatne w diagnostyce niektórych późnych powikłań zakażenia paciorkowcowego. [1]
[4] NICE. Sore throat (acute): antimicrobial prescribing. Guideline NG84.
Michał Brożyna – lekarz, specjalista pediatrii i kardiologii dziecięcej, z ponad 20-letnim doświadczeniem w diagnostyce i leczeniu chorób wieku dziecięcego. Absolwent Akademii Medycznej w Białymstoku. Doświadczenie zawodowe zdobywał między innymi w Specjalistycznym Szpitalu Dziecięcym w Olsztynie, poradni kardiologicznej oraz na oddziale intensywnej terapii noworodków i wcześniaków.
Od 2013 roku prowadzi Gabinet Pediatryczno-Kardiologiczny ECHO w Olsztynie, gdzie zajmuje się diagnostyką i leczeniem dzieci, od noworodków po młodzież. W codziennej praktyce łączy wiedzę pediatryczną i kardiologiczną z wieloletnim doświadczeniem klinicznym.