Przyczyny refluksu i choroby refluksowej przełyku u dzieci – od niedojrzałości do chorób współistniejących

Rodzice dzieci z refluksem często słyszą sprzeczne informacje – jedni mówią, że „to tylko niedojrzały układ pokarmowy”, inni straszą przewlekłą chorobą przełyku i powikłaniami. W tym artykule wyjaśniam, jakie są główne przyczyny refluksu i choroby refluksowej przełyku u niemowląt oraz starszych dzieci, i jak zmieniają się one wraz z wiekiem. Pokazuję, kiedy mechanizmem dominuje fizjologiczna niedojrzałość, a kiedy częściej wchodzą w grę otyłość, styl życia, choroby współistniejące lub wady anatomiczne. W kolejnych częściach znajdą Państwo omówienie przyczyn u niemowląt, u dzieci starszych i nastolatków, w tym z obciążeniami neurologicznymi, oraz wskazówki, jakie informacje z domu pomagają lekarzowi ocenić tło refluksu. Na końcu zbieram najważniejsze wnioski i odpowiadam na najczęstsze pytania rodziców o to, „czy to tylko etap, czy już choroba, która zostanie z nami dłużej”.

Przyczyny refluksu i choroby refluksowej przełyku u dzieci – definicja i podział

Przyczyny refluksu i choroby refluksowej przełyku u dzieci to czynniki, które ułatwiają cofanie treści żołądkowej do przełyku albo sprawiają, że cofanie zaczyna powodować dolegliwości lub powikłania. [1]
Najczęściej wynikają z trzech mechanizmów: osłabienia „zastawki” na granicy przełyku i żołądka (dolny zwieracz przełyku), zaburzeń przesuwania treści w przełyku i opróżniania żołądka (czyli treść dłużej zalega) oraz z sytuacji, w których żołądek jest mocniej „ściskany od zewnątrz” przez wzrost ciśnienia w jamie brzusznej. [1]
Praktycznie dzieli się je na: przyczyny rozwojowe typowe dla niemowląt, czynniki utrwalające częstsze u dzieci starszych oraz tło chorobowe lub anatomiczne, które zwiększa ryzyko utrwalonej choroby refluksowej. [1]

Dlaczego niemowlę ma refluks – niedojrzałość i inne wczesne mechanizmy

U niemowląt najczęstszą przyczyną refluksu jest niedojrzałość dolnego zwieracza przełyku oraz innych mechanizmów antyrefluksowych, które dojrzewają w pierwszych miesiącach życia. [1] Znaczenie ma też to, że niemowlę ma płynną dietę, je często, a żołądek bywa relatywnie szybko wypełniany, co sprzyja cofaniu treści do przełyku, zwłaszcza w okresach intensywnego karmienia. U części dzieci tło refluksu modyfikują dodatkowe czynniki wczesne, na przykład trudności okołoporodowe lub współistniejące zaburzenia napięcia mięśniowego, które mogą zmieniać koordynację ssania, połykania i oddychania oraz komfort karmienia. [1]

W artykule „Refluks i choroba refluksowa przełyku u dzieci – od zwykłego ulewania do leczenia” pokazuję szerzej, jak fizjologiczny refluks niemowlęcy wpisuje się w ogólny obraz refluksu u dzieci, a tutaj skupiam się wyłącznie na jego przyczynach w pierwszych miesiącach życia.

Kiedy przyczyny refluksu u niemowlęcia wskazują już na chorobę refluksową przełyku

Chorobę refluksową przełyku u niemowlęcia rozważa się wtedy, gdy cofanie treści nie jest już „samym ulewaniem”, tylko wiąże się z problemami, które realnie zmieniają funkcjonowanie dziecka, na przykład z zaburzeniami karmienia lub zaburzeniami wzrastania. [1] W takiej sytuacji przyczyny zwykle wykraczają poza samą niedojrzałość i częściej obejmują tło chorobowe, zaburzenia motoryki przełyku lub wady budowy górnego odcinka przewodu pokarmowego, które sprzyjają utrwalaniu się dolegliwości. [1] W praktyce ważne jest, że „ta sama ilość cofniętego pokarmu ” może mieć zupełnie inne znaczenie kliniczne u niemowlęcia, które rozwija się prawidłowo, a inne u niemowlęcia, u którego karmienie staje się trudne i powtarzalnie prowadzi do cierpienia, niepokoju lub słabego przyrostu masy ciała. [1] Jeśli przy analizie przyczyn refluksu u niemowlęcia pojawiają się objawy alarmowe, takie jak zaburzenia oddychania czy oznaki odwodnienia, odsyłam do artykułu „Kiedy z refluksem i chorobą refluksową przełyku u dziecka pilnie do lekarza lub szpitala”, gdzie szczegółowo opisuję sytuacje wymagające pilnej pomocy.

Przyczyny refluksu i choroby refluksowej przełyku u starszych dzieci – rola otyłości, stylu życia i chorób przewlekłych

U starszych dzieci i nastolatków częściej niż u niemowląt przyczyna utrwalonego refluksu wiąże się z nadmierną masą ciała oraz nawykami, które zwiększają ryzyko cofania treści żołądkowej do przełyku. [3] Znaczenie mają zwłaszcza obfite posiłki, jedzenie późnym wieczorem, napoje gazowane oraz mała ilość ruchu, bo te czynniki sprzyjają większemu ciśnieniu w jamie brzusznej i łatwiejszemu „przełamywaniu” bariery antyrefluksowej. [3] W tej grupie wiekowej częściej dochodzą też choroby przewlekłe i leczenie, które mogą wpływać na motorykę przełyku i opróżnianie żołądka, przez co objawy utrzymują się dłużej i trudniej wygasają samoistnie. [2]

Gdy przyczyny refluksu u starszego dziecka wiążą się z otyłością i stylem życia, w artykule „Leczenie refluksu i choroby refluksowej przełyku u dzieci – zmiany domowe i leki” opisuję, jak zwykle wygląda kolejność postępowania po rozpoznaniu takiego tła.

Choroby współistniejące i wady anatomiczne jako tło cięższego refluksu u dzieci

U części dzieci przyczyna refluksu jest „podtrzymywana” przez chorobę współistniejącą, która zmienia napięcie mięśni, koordynację połykania albo motorykę przełyku i żołądka. [3] Dotyczy to między innymi dzieci z obciążeniami neurologicznymi, przewlekłymi chorobami układu oddechowego lub chorobami mięśni, u których cofanie treści może być częstsze i bardziej uciążliwe. [3] W innej grupie dzieci tłem są wady anatomiczne, na przykład przepuklina rozworu przełykowego albo zaburzenia budowy górnego odcinka przewodu pokarmowego, które sprzyjają częstszym i cięższym epizodom refluksu. [3] Jeżeli przyczyna refluksu wydaje się związana z chorobą współistniejącą lub podejrzeniem alergii, w artykule „Refluks czy co innego? Jak odróżnić chorobę refluksową przełyku od alergii i innych chorób u dzieci” omawiam, jak lekarz różnicuje te możliwości.

Refluks a objawy pozaprzełykowe – kiedy przyczyn tła szuka się w chorobie refluksowej przełyku

U części dzieci przewlekłe dolegliwości spoza przełyku mogą mieć swoje tło w chorobie refluksowej przełyku, zwłaszcza gdy potwierdza się ją w badaniu impedancyjno-pH. [1] Chodzi o sytuacje, w których dominują objawy ze strony dróg oddechowych lub krtani, na przykład przewlekły kaszel, chrypka albo nawracające problemy z górnymi drogami oddechowymi, a dolegliwości typowe dla refluksu są słabo wyrażone albo nieobecne. [4] W takich przypadkach refluks bywa rozważany jako jedna z istotnych przyczyn przewlekłych dolegliwości laryngologicznych lub pulmonologicznych, ale zawsze wymaga ostrożnego powiązania objawów z wynikami badań i pełnym obrazem klinicznym. [4] Przy analizie przyczyn refluksu i GERD z objawami pozaprzełykowymi warto zajrzeć też do artykułu „Objawy refluksu i choroby refluksowej przełyku u dzieci w różnym wieku”, gdzie opisuję dokładniej obraz kliniczny tych dolegliwości.

Jak lekarz myśli o przyczynach refluksu u dziecka w różnym wieku

Ocena przyczyny refluksu u dziecka opiera się na połączeniu wieku, obrazu dolegliwości oraz informacji o masie ciała, chorobach współistniejących i typowym rytmie dnia. [1] U niemowlęcia lekarz częściej zakłada mechanizm rozwojowy i sprawdza, czy cofanie treści nie łączy się z problemami karmienia albo wzrastania, bo to zmienia sposób myślenia o tle dolegliwości. [1] U dziecka starszego i nastolatka większe znaczenie mają czynniki, które utrwalają refluks, na przykład nadmierna masa ciała, późne i obfite posiłki oraz schorzenia przewlekłe wpływające na motorykę przewodu pokarmowego. [3] W praktyce ważne jest też, czy objawy są codzienne, jak długo utrzymują się w tygodniach i miesiącach oraz czy mają stały związek z jedzeniem, wysiłkiem lub pozycją ciała, bo te szczegóły zawężają listę najbardziej prawdopodobnych przyczyn. [3]

Jak polskie opracowania opisują przyczyny refluksu żołądkowo-przełykowego u dzieci

Polskie materiały edukacyjne podkreślają, że przyczyna refluksu u dziecka często nie jest pojedyncza, tylko składa się z kilku nakładających się czynników, zależnych od wieku i sposobu żywienia. [5] W opisie przyczyn choroby refluksowej przełyku akcentuje się podobne elementy jak w opracowaniach międzynarodowych: rolę otyłości, chorób neurologicznych, wad anatomicznych oraz zaburzeń motoryki przewodu pokarmowego. [6] W praktyce oznacza to, że w rozmowie o przyczynach lekarz zwykle dopytuje jednocześnie o karmienie i rytm posiłków, masę ciała, choroby przewlekłe i stosowane leki, bo dopiero zestaw tych informacji pozwala ocenić, co w danym przypadku „napędza” refluks. [5]

Główne przyczyny refluksu i choroby refluksowej przełyku u dzieci według wieku

Tabela: Najczęstsze przyczyny refluksu i GERD u dzieci w różnych grupach wieku

Zestawienie pokazuje, że dominujące przyczyny refluksu i GERD zmieniają się wraz z wiekiem dziecka, a część mechanizmów ma znaczenie tylko w wybranych grupach wiekowych. [1]

Przykład z mojego gabinetu – refluks u dziecka z nadwagą

Do gabinetu trafił chłopiec w wieku 9 lat z przewlekłą zgagą i nawracającym bólem za mostkiem, które nasilały się po obfitych kolacjach i przy jedzeniu późnym wieczorem. [3] Rodzice opisywali też wyraźną nadwagę, małą aktywność fizyczną oraz codzienne picie słodzonych napojów gazowanych. [3] W badaniu przedmiotowym nie stwierdziłem ostrych odchyleń poza nadmierną masą ciała, a układ dolegliwości pasował do choroby refluksowej przełyku utrwalanej przez styl życia. [3] Zaproponowałem stopniowe zmiany nawyków i zaplanowanie dalszej diagnostyki w kierunku GERD, bo same „doraźne” działania nie wyjaśniały przyczyny powtarzalnych objawów. [1]

Podsumowanie

Przyczyny refluksu i choroby refluksowej przełyku u dzieci zmieniają się wraz z wiekiem: u niemowląt dominuje niedojrzałość mechanizmów antyrefluksowych, a u dzieci starszych i nastolatków częściej utrwalają objawy nadmierna masa ciała, sposób żywienia oraz choroby współistniejące. [1][3] Tło dolegliwości bywa złożone, dlatego w praktyce znaczenie ma łączne spojrzenie na wiek dziecka, rytm posiłków, masę ciała, leki i choroby przewlekłe, a nie tylko na sam fakt cofania treści. [1][2] Przy podejrzeniu GERD celem jest takie rozpoznanie przyczyny dominującej, żeby dalsze postępowanie było dopasowane do mechanizmu, który realnie „napędza” objawy. [1]

FAQ — Najczęstsze pytania rodziców o przyczyny refluksu i GERD u dzieci

Czy przyczyny refluksu u niemowlęcia i u nastolatka są takie same?

Nie. U niemowląt najczęściej chodzi o niedojrzałość mechanizmów antyrefluksowych, dlatego cofanie może być częste, a jednocześnie z czasem słabnie wraz z dojrzewaniem i zmianą sposobu karmienia. [1] U nastolatków częściej widać przyczyny utrwalające, takie jak nadmierna masa ciała, obfite i późne posiłki oraz napoje gazowane. [3] Różny bywa też obraz dolegliwości: niemowlę częściej „ulewa”, a nastolatek częściej opisuje zgagę lub pieczenie za mostkiem. [1][3]

Czy refluks u mojego dziecka zawsze oznacza chorobę refluksową przełyku?

Nie. Refluks jest zjawiskiem, które może być fizjologicznym etapem rozwoju, zwłaszcza w pierwszych miesiącach życia, jeśli dziecko dobrze je, rośnie i nie ma objawów wpływających na funkcjonowanie. [1] Chorobę refluksową przełyku rozważa się wtedy, gdy refluks wiąże się z utrwalonymi dolegliwościami lub powikłaniami, na przykład z wyraźnymi trudnościami karmienia albo cechami uszkodzenia przełyku. [1] W praktyce ważna jest powtarzalność w tygodniach oraz to, czy objawy zmieniają codzienne funkcjonowanie dziecka. [1]

Jakie choroby współistniejące najczęściej sprzyjają ciężkiemu refluksowi u dzieci?

Cięższy lub przewlekły refluks częściej współistnieje z chorobami, które zmieniają motorykę przełyku i żołądka albo koordynację połykania, na przykład z obciążeniami neurologicznymi i niektórymi chorobami mięśni. [3] W tej grupie częściej spotyka się też dzieci z wadami anatomicznymi, na przykład przepukliną rozworu przełykowego, co sprzyja częstszym epizodom cofania. [3] Jeśli tło jest wieloczynnikowe, lekarz zwykle układa plan tak, aby równolegle ocenić refluks i chorobę podstawową, bo samo leczenie objawów bywa niewystarczające. [1][3]

Czy styl życia naprawdę może być główną przyczyną refluksu u dziecka?

Tak, zwłaszcza u dzieci starszych i nastolatków. Nadmierna masa ciała, późne i obfite posiłki oraz napoje gazowane mogą wyraźnie zwiększać częstość epizodów refluksu i utrwalać GERD. [3] W praktyce duże znaczenie ma rytm dolegliwości: jeśli zgaga lub pieczenie za mostkiem wracają regularnie po kolacji albo w okresach mniejszej aktywności, styl życia staje się jednym z najbardziej prawdopodobnych elementów przyczyny. [3] Zwykle ocenia się też, czy objawy utrzymują się co najmniej kilka tygodni, bo wtedy łatwiej odróżnić epizod od problemu przewlekłego. [1]

Dlaczego lekarz tak dużo pyta o inne choroby i leki, gdy tłumaczy przyczyny refluksu?

Ponieważ część leków i część chorób przewlekłych może wpływać na napięcie dolnego zwieracza przełyku oraz na opróżnianie żołądka, co ułatwia cofanie treści. [2][3] W praktyce te informacje pomagają rozstrzygnąć, czy główną przyczyną jest sam wiek i dojrzewanie, czy raczej czynnik utrwalający, który będzie działał dalej bez zmiany leczenia lub prowadzenia choroby podstawowej. [2] To także wpływa na decyzję o badaniach dodatkowych, gdy objawy są częste i utrzymują się miesiącami, a nie tylko przez kilka dni. [1][2]

Czy przyczyna refluksu u dziecka może być „tylko etapem”, który minie sam?

U wielu niemowląt tak właśnie bywa, bo dominującą przyczyną jest niedojrzałość mechanizmów antyrefluksowych, a z czasem cofanie słabnie wraz z dojrzewaniem i zmianą diety. [1] Jeśli jednak objawy utrzymują się u dziecka starszego albo narastają w kolejnych tygodniach, częściej warto szukać przyczyny utrwalającej, na przykład nadmiernej masy ciała, niekorzystnych nawyków żywieniowych lub choroby współistniejącej. [3] W praktyce pomocne jest spojrzenie na czas: dolegliwości powtarzające się przez 8–12 tygodni mają inne znaczenie niż epizod trwający kilka dni. [1]

Leki i inne czynniki zewnętrzne nasilające refluks u dzieci

Niektóre leki mogą zmniejszać napięcie dolnego zwieracza przełyku albo spowalniać opróżnianie żołądka, przez co cofanie treści do przełyku staje się łatwiejsze i częstsze. [2] W praktyce klinicznej ocena „czynników zewnętrznych” obejmuje też ekspozycje i nawyki, które nasilają objawy, bo przy utrwalonych dolegliwościach sama obecność refluksu nie wyjaśnia, dlaczego problem utrzymuje się tygodniami lub miesiącami. [2]

Jak często przyczyny refluksu i choroby refluksowej przełyku różnią się w zależności od wieku dziecka

Spektrum przyczyn refluksu u niemowląt częściej domyka się w mechanizmach rozwojowych, natomiast u dzieci starszych i nastolatków częściej dochodzą czynniki utrwalające, takie jak otyłość, styl życia i choroby przewlekłe. [2][3] „Córka ma dopiero 3 miesiące, cały czas ulewa i płacze przy jedzeniu, i wciąż wraca mi w głowie pytanie, czy to tylko ‘niedojrzały brzuszek’, czy już jakaś poważniejsza choroba przełyku.” W praktyce taka różnica wieku zmienia nie tylko listę najbardziej prawdopodobnych przyczyn, ale też sens i kolejność ewentualnej diagnostyki, bo inne są typowe tła dolegliwości w pierwszych miesiącach życia, a inne w wieku szkolnym i nastoletnim. [1][3]

Bibliografia

1. Rosen R, Vandenplas Y, Singendonk M, et al. Pediatric Gastroesophageal Reflux Clinical Practice Guidelines: Joint Recommendations of NASPGHAN and ESPGHAN. J Pediatr Gastroenterol Nutr. 2018;66(3):516–554. doi:10.1097/MPG.0000000000001889.
2. Sintusek P, Mutalib M, Thapar N. Gastroesophageal reflux disease in children: What’s new right now? World J Gastrointest Endosc. 2023;15(3):84–100. doi:10.4253/wjge.v15.i3.84.
3. Raza D, Mohiuddin F, Khan MH, et al. Childhood gastroesophageal reflux disease: A comprehensive review of disease, diagnosis, and therapeutic management. World J Clin Pediatr. 2025;14(2):101175. doi:10.5409/wjcp.v14.i2.101175.
4. Eiamkulbutr S, et al. Prevalence of GERD in children with extraesophageal manifestations… World J Gastrointest Endosc. 2023.
5. Kwiecień J. Aktualne wytyczne leczenia choroby refluksowej przełyku u dzieci (materiały/wykład, IX Sympozjum). PTGHiŻD. 2023.
6. Refluks żołądkowo-przełykowy i choroba refluksowa przełyku u dzieci. Medycyna Praktyczna. 2025.

Nota o autorze

Michał Brożyna – lekarz, specjalista pediatrii i kardiologii dziecięcej. Prowadzi gabinet kardiologiczno-pediatryczny Echo w Olsztynie, gdzie zajmuje się diagnostyką i leczeniem dzieci w różnym wieku, w tym oceną dolegliwości z przewodu pokarmowego i objawów, które mogą naśladować problemy kardiologiczne.