Jak szczepienia w ciąży budują odporność jeszcze przed porodem

Szczepienia w ciąży to jedyny moment, gdy można przekazać odporność dziecku jeszcze przed pierwszym oddechem. Jeden zastrzyk potrafi zadziałać w dwóch ciałach jednocześnie – to nie metafora, to fizjologia. Czy można świadomie zaplanować tarczę ochronną dla noworodka, zanim świat zdąży go choćby dotknąć? Właśnie od tego momentu zaczyna się nowoczesna profilaktyka – cicha, ale precyzyjna, oparta na immunologii i czasie.

Pamiętam mojego pierwszego noworodka z krztuścem. To był jeden z moich pierwszych dyżurów. Dziecko nie kaszlało tak, jak opisują książki – ono od razu miało bezdech. Leżało spokojnie w łóżeczku, aż nagle saturacja spadała, a monitory oddechu wyły. Anestezjolog, którego wezwałem, nie dowierzał, że chcę przekazać dziecko na OIOM. Ale uwierzył, gdy zobaczył. Chwilę później noworodek był już zaintubowany.

RSV? Z pozoru brzmi łagodnie – „zapalenie oskrzelików”. Ale to właśnie ono potrafi zaskoczyć najbardziej. Zapalenie oskrzeli brzmi groźnie, a bywa łagodne. Tutaj odwrotnie. Niemowlę z RSV może mieć duszność i jednocześnie się uśmiechać. Jeśli przestaje – sytuacja staje się naprawdę poważna.Jak poważne mogą być objawy zakażenia RSV u dzieci – piszę w artykule:Objawy wirusa RSV u dzieci – kiedy zgłosić się do lekarza?

Aktualizacja 29.09.2025: Na łamach JAMA Pediatrics opublikowano analizę w modelu zdrowia publicznego, która wykazała, że wstrzymanie szczepień w ciąży (na przykładzie COVID-19) wiązało się ze wzrostem liczby hospitalizacji niemowląt poniżej 6. miesiąca życia. Wyniki te wzmacniają zasadność immunizacji matczynej jako skutecznej strategii ochrony najmłodszych dzieci — od COVID-19, przez grypę i krztusiec, po zakażenia sezonowe.

Jeśli chcesz pogłębić ten temat, zapraszam do artykułu: Kiedy zaszczepić się przeciwko RSV w ciąży, by chronić dziecko.

Dlaczego szczepienia w ciąży działają podwójnie?

Szczepienia w ciąży mają unikalną cechę: chronią nie tylko matkę, ale i dziecko. To tzw. podwójny efekt immunizacji, możliwy dzięki fizjologicznemu zjawisku przenikania przeciwciał IgG przez łożysko. Organizm kobiety wytwarza odpowiedź immunologiczną, a przeciwciała – gotowe i aktywne – trafiają do krwiobiegu dziecka jeszcze przed porodem.
Więcej o tym, jak dojrzewa układ odpornościowy dziecka, gdy jest jeszcze „w brzuchu mamy”, piszę w artykule: Rozwój układu odpornościowego płodu – początki działania systemu immunologicznego dziecka.

Jakie przeciwciała chronią dziecko w brzuchu?

Najważniejszą rolę odgrywają przeciwciała klasy IgG. Są to jedyne immunoglobuliny, które efektywnie przekraczają barierę łożyskową. Im bliżej terminu porodu, tym ten transfer jest intensywniejszy. Dlatego właśnie szczepienia między 28. a 36. tygodniem są najbardziej efektywne.

Co daje odporność bierna po porodzie?

Dzięki odporności biernej noworodek ma gotowy zestaw przeciwciał krążących we krwi – już od pierwszego oddechu. To szczególnie ważne w przypadku wirusów, które mogą wywołać ciężkie infekcje, zanim układ odpornościowy dziecka dojrzeje. Tak działa np. szczepienie przeciwko RSV czy krztuścowi.

A co z odpornością po urodzeniu?

Po porodzie do gry wkraczają przeciwciała IgA zawarte w mleku matki. One nie trafiają do krwi, ale działają miejscowo – w błonach śluzowych układu oddechowego i pokarmowego. Uzupełniają zestaw ochronny, który został przygotowany wcześniej – w czasie ciąży. To właśnie ten duet: IgG z łożyska i IgA z mleka, stanowi podwójny fundament odporności w pierwszych tygodniach życia.

Które szczepienia w ciąży są zalecane w Polsce?

W Polsce nie ma szczepień obowiązkowych dla kobiet w ciąży, ale istnieje kilka silnie zalecanych. Zalecenia te opierają się na analizie ryzyka dla noworodka i skuteczności przekazywanej odporności przez łożysko oraz mleko matki. Niektóre z tych szczepień są refundowane i dostępne bezpłatnie.

Lista szczepień zalecanych w ciąży — aktualizacja 2026

Choroba / ochrona	Kiedy najczęściej rozważa się szczepienie w ciąży	Typ szczepionki	Finansowanie / dostępność	Uwagi
Krztusiec, zwykle jako dTpa	po ukończeniu 27. tygodnia do 36. tygodnia ciąży; przy ryzyku porodu przedwczesnego lekarz może rozważyć wcześniejsze podanie po 20. tygodniu	inaktywowana, bez żywych drobnoustrojów	bezpłatnie w przychodni lekarza rodzinnego, bez recepty i bez skierowania	zalecane w każdej ciąży, niezależnie od wcześniejszych dawek
Grypa sezonowa	w dowolnym trymestrze, najlepiej przed okresem zwiększonej zachorowalności	inaktywowana	w sezonie 2025/2026 kobiety w ciąży należą do grupy z refundacją 100% dla wybranych szczepionek przeciw grypie	termin zależy głównie od sezonu grypowego
COVID-19	w dowolnym trymestrze ciąży; szczepienie w II lub III trymestrze może dodatkowo wspierać bierną ochronę niemowlęcia	szczepionka mRNA dostosowana do aktualnie krążącego wariantu	bezpłatnie, zgodnie z aktualnymi komunikatami Ministerstwa Zdrowia	nie wymaga recepty; realizacja zależy od aktualnie działających punktów szczepień
RSV	najczęściej od 24. do 36. tygodnia ciąży	szczepionka białkowa RSVpreF	dla kobiet w ciąży bezpłatnie na podstawie recepty refundowanej z kodem C	celem jest bierna ochrona niemowlęcia przed ciężką chorobą dolnych dróg oddechowych wywołaną przez RSV w pierwszych miesiącach życia
WZW B	przed ciążą lub w ciąży, jeśli istnieje wskazanie albo ryzyko narażenia	rekombinowana, inaktywowana	zależnie od wskazania i aktualnych zasad finansowania	szczególnie ważna przy braku odporności i zwiększonym ryzyku kontaktu z krwią
Tężec	sytuacyjnie, np. po ryzykownym urazie; często w praktyce omawiany razem ze szczepieniem dTpa	toksoid, szczepionka inaktywowana	zależnie od sytuacji klinicznej	decyzję podejmuje lekarz po ocenie ryzyka
Wścieklizna	po ekspozycji, np. po pogryzieniu przez zwierzę podejrzane o wściekliznę	inaktywowana	w trybie poekspozycyjnym według zasad postępowania medycznego	ciąża nie powinna opóźniać postępowania po realnym narażeniu

Dodatkowo, w szczególnych sytuacjach lekarz może rozważyć inne szczepienia inaktywowane, na przykład przeciwko WZW A, WZW B, meningokokom, pneumokokom albo szczepienia związane z podróżą. Decyzja zależy od ryzyka narażenia, chorób współistniejących, miejsca wyjazdu i wieku ciąży. Szczepionek żywych w ciąży zasadniczo się nie podaje. [6]

Czego nie podajemy w ciąży?

W ciąży nie stosuje się szczepionek żywych – takich jak MMR (odra, świnka, różyczka), ospa wietrzna czy doustne preparaty przeciwko rotawirusom. Ich podanie zaleca się przed planowaną ciążą lub po jej zakończeniu.

Kiedy najlepiej szczepić się w ciąży – tydzień po tygodniu?

Szczepienia w ciąży mają swój czas – i nie chodzi tylko o trymestr. Najważniejszy jest moment, gdy łożysko zaczyna przekazywać przeciwciała IgG w sposób najbardziej intensywny. To właśnie wtedy szczepienia mają największą szansę zabezpieczyć dziecko przed infekcjami w pierwszych miesiącach życia.

Dlaczego końcówka ciąży ma tak duże znaczenie?

Transfer przeciwciał IgG z krwi matki do krwi płodu wyraźnie nasila się w trzecim trymestrze. Dlatego część szczepień w ciąży planuje się tak, aby organizm mamy zdążył wytworzyć przeciwciała, a łożysko zdążyło przekazać je dziecku. Szczepienie przeciw krztuścowi zaleca się zwykle po ukończeniu 27. tygodnia do 36. tygodnia ciąży, a szczepienie przeciw RSV najczęściej w zakresie 24.–36. tygodnia. Grypę i COVID-19 można podać w dowolnym trymestrze, ale termin warto dopasować do sezonu infekcyjnego i sytuacji ciężarnej. [6], [7], [8], [10]

A co z grypą i COVID-19?

Szczepienie przeciwko grypie można wykonać w każdym trymestrze, ale najlepiej zrobić to przed sezonem epidemicznym.Szczepienie przeciw COVID-19 można wykonać w dowolnym trymestrze ciąży, najlepiej preparatem dostosowanym do aktualnie krążącego wariantu SARS-CoV-2. Podanie w drugim lub trzecim trymestrze może dodatkowo wspierać bierną ochronę niemowlęcia w pierwszych miesiącach życia. [6], [7], [12] . Szczepienie przeciwko grypie chroni dziecko i matkę nie tylko przed samą chorobą, ale przede wszystkim przed jej powikłaniami.
Więcej o tym, jakie powikłania może powodować grypa u dzieci i jak je rozpoznać, przeczytasz w artykule: Powikłania po grypie u dzieci – objawy, diagnostyka i leczenie.

Czy można coś przegapić?

Niektóre kobiety zgłaszają się zbyt późno – tuż przed porodem. Wtedy szczepienie nadal może mieć sens dla matki, ale przeciwciała mogą nie zdążyć dotrzeć do dziecka. Dlatego warto zaplanować termin szczepienia już w drugim trymestrze i omówić z lekarzem prowadzącym, by nie stracić najlepszego momentu.

Szczepienia w ciąży po nieprawidłowych badaniach prenatalnych

Nie każde dziecko zaczyna życie z równym zapasem sił. Gdy badania prenatalne wykazują nieprawidłowości, szczepienia w ciąży mogą być jednym z najważniejszych kroków w przygotowaniu malucha na trudniejszy start.

Kiedy badania prenatalne wskazują na potrzebę dodatkowej ochrony?

Niektóre ciąże wymagają większej czujności – nie dlatego, że coś z kobietą jest nie tak, ale dlatego, że dziecko może potrzebować ochrony od pierwszej sekundy życia.

Jakie wady mogą zwiększać ryzyko infekcji po porodzie?

Wady serca, zaburzenia rozwoju płuc, problemy z układem moczowym, a także podejrzenia niedoborów odporności to sygnały, że organizm malucha będzie bardziej podatny na infekcje.

Dlaczego szczepienia mają tu jeszcze większe znaczenie?

W takich przypadkach szczepienia w ciąży stają się jeszcze ważniejsze. To właśnie wtedy – między 28. a 36. tygodniem – można zbudować gotowy zestaw przeciwciał IgG, które przekażemy dziecku przez łożysko. Dzięki temu noworodek, który urodzi się z obciążeniem, nie zaczyna życia „na surowo”. Ma wsparcie immunologiczne, zanim pojawi się zagrożenie.

Co mówi doświadczenie z oddziałów intensywnej terapii?

Z perspektywy lekarza neonatologa: dzieci z ciężkimi wadami wrodzonymi często trafiają na oddziały intensywnej terapii. Tam ich kontakt z patogenami jest niemal nieunikniony. Wystarczy jedna transmisja RSV, jeden kontakt z krztuścem, by sytuacja wymknęła się spod kontroli. Jeśli dziecko urodzi się już z przeciwciałami – ma czas, by dojrzewać, rosnąć i bronić się we własnym rytmie.

Co mogą zyskać rodzice dzięki szczepieniu?

Dlatego jeżeli badania prenatalne wykazały nieprawidłowości, szczepienia takie jak RSV, dTpa i grypa nie są tylko „zaleceniem”. Są realną formą przygotowania dziecka na trudniejszy start. I często dają rodzicom poczucie, że zrobili coś bardzo konkretnego – nawet jeśli nie wszystko można było przewidzieć.

Czy szczepienia w ciąży są naprawdę bezpieczne?

Bezpieczeństwo szczepień w ciąży budzi wiele emocji – i nic dziwnego. Każda decyzja podjęta w tym okresie powinna być świadoma i oparta na danych. Dobrze więc wiedzieć, że najczęściej zalecane szczepionki – przeciwko krztuścowi, grypie, RSV i COVID-19 – są inaktywowane lub białkowe, czyli pozbawione żywych wirusów. To czyni je bezpiecznymi zarówno dla kobiety, jak i dla rozwijającego się dziecka.

Co pokazują badania kliniczne?

Szczepionki zalecane w ciąży były testowane na tysiącach kobiet. W badaniu nad szczepionką przeciw RSV nie odnotowano zwiększonej liczby poronień ani wad wrodzonych. Podobne dane mamy dla szczepionki przeciwko krztuścowi – jej profil bezpieczeństwa jest udokumentowany od lat. Grypa? Chroni nie tylko matkę, ale także zmniejsza ryzyko hospitalizacji u dziecka.

Jakie objawy niepożądane występują najczęściej?

Najczęściej zgłaszane działania niepożądane to ból ramienia w miejscu wkłucia, uczucie zmęczenia lub niewielki wzrost temperatury. To typowa reakcja organizmu na pobudzenie układu odpornościowego – i zwykle ustępuje po 1–2 dniach. Nie wpływa to na przebieg ciąży ani stan płodu.

A co z danymi z USA i Europy?

W Stanach Zjednoczonych szczepionkę RSV rekomenduje się w węższym zakresie – od 32. do 36. tygodnia – głównie z powodu polityki ostrożności. W Europie dopuszcza się ją od 24. tygodnia. Obie strategie opierają się na analizie tego samego materiału badawczego. Różnice wynikają z interpretacji, a nie z braku dowodów na bezpieczeństwo.

Z punktu widzenia klinicznego: korzyści z ochrony noworodka – szczególnie w grupach ryzyka – przewyższają ryzyko działań niepożądanych. I to nie opinia – to aktualne zalecenia towarzystw naukowych.

---

Aktualizacja 29.09.2025: dane populacyjne dotyczące szczepień przeciwko COVID-19 w ciąży

W badaniu populacyjnym opublikowanym w 2025 roku na łamach JAMA wykazano, że szczepienia przeciwko SARS-CoV-2 przed oraz w trakcie ciąży, zastosowane przed rozpoznaniem COVID-19, wiązały się z istotnie mniejszym ryzykiem ciężkiego przebiegu choroby u matki, hospitalizacji oraz przyjęcia na oddział intensywnej terapii, a także z niższym odsetkiem porodów przedwczesnych. Efekt ten był obserwowany niezależnie od dominującego wariantu wirusa (Delta i Omikron).

Wyniki te potwierdzają znaczenie szczepień w ciąży jako ważnego elementu ochrony zdrowia ciężarnej oraz zmniejszania ryzyka powikłań okołoporodowych, które mają pośrednie znaczenie dla bezpieczeństwa dziecka w pierwszych miesiącach życia.

---

Czy warto szczepić się latem, jeśli poród planowany na jesień?

Tak, ale decyzję warto oprzeć nie tylko na samej porze roku. W Polsce sezon RSV zwykle przypada od jesieni do wiosny, choć jego początek i koniec mogą się przesuwać. Przy szczepieniu przeciw RSV trzeba uwzględnić wiek ciąży, przewidywany termin porodu, sezonowość zakażeń i aktualne zalecenia. Krztusiec, grypa i COVID-19 mają własne zasady planowania, dlatego najlepiej omówić kalendarz szczepień z lekarzem prowadzącym ciążę. [6], [9], [13]

Co z odpornością, jeśli infekcje są „w odwrocie”?

Nawet jeśli sezon infekcyjny wydaje się kończyć, odporność przekazana przez matkę ma długi okres działania – zwłaszcza w przypadku RSV i krztuśca. Przeciwciała IgG mogą utrzymywać się przez kilka miesięcy, zapewniając dziecku ochronę do czasu, aż jego własny układ odpornościowy zacznie produkować własne. To szczególnie ważne, jeśli szczepienie przypada na trzeci trymestr – wtedy transfer przez łożysko działa najskuteczniej.

Zakażenia RSV mają wyraźną sezonowość, ale sezon nie zawsze wygląda identycznie w każdym roku. Zwykle największe ryzyko przypada na miesiące jesienno-zimowe i wczesnowiosenne. Dlatego przy planowaniu szczepienia przeciw RSV w ciąży ważne są trzy rzeczy: tydzień ciąży, przewidywany termin porodu i aktualna sytuacja sezonowa. [9], [13]

Dlatego decyzja o szczepieniu nie powinna być uzależniona wyłącznie od daty porodu. Lepiej kierować się wiedzą o odporności biernej, fizjologii ciąży i aktualnych zaleceniach.

Wykres: Sezonowość infekcji u dzieci – dane poglądowe

Sezonowość infekcji u dzieci: RSV, grypa, COVID-19 i krztusiec.
Wartości orientacyjne – opracowanie edukacyjne na podstawie danych epidemiologicznych z lat 2020–2024.

Infekcje RSV to jedna z najczęstszych przyczyn hospitalizacji niemowląt w sezonie jesienno-zimowym. Dlatego coraz więcej mówi się o możliwościach profilaktyki – w tym o szczepieniach. Jeśli chcesz dowiedzieć się, jakie są dostępne formy ochrony przed RSV, czym różni się szczepionka od przeciwciał monoklonalnych i kiedy najlepiej je podać dziecku, zajrzyj do artykułu: Szczepionka przeciwko RSV – skuteczna profilaktyka zakażeń u niemowląt i dzieci

FAQ

Czy szczepienia w ciąży naprawdę działają podwójnie?

Tak. Chronią mamę przed ciężkim przebiegiem chorób oraz dziecko dzięki biernej odporności: przeciwciała IgG wytworzone po szczepieniu przechodzą przez łożysko i są obecne we krwi noworodka od urodzenia.

Które szczepienia są obecnie zalecane w ciąży w Polsce?

Najczęściej zaleca się: dTpa (krztusiec), grypę sezonową, dawkę przypominającą przeciw COVID-19 oraz szczepienie przeciw RSV. Inne (np. WZW B, wścieklizna) rozważa się indywidualnie po ocenie narażenia.

Kiedy najlepiej szczepić się w ciąży?

RSV najczęściej podaje się między 24. a 36. tygodniem ciąży, a szczepienie przeciw krztuścowi zwykle po ukończeniu 27. tygodnia do 36. tygodnia. Grypę i COVID-19 można podać w dowolnym trymestrze, przy czym termin szczepienia przeciw grypie warto dopasować do sezonu infekcyjnego. [6], [7], [8], [10]

Czy szczepienia w ciąży są bezpieczne?

Tak. Stosuje się preparaty inaktywowane lub białkowe. Profil bezpieczeństwa jest dobrze udokumentowany; typowe odczyny to ból ręki, krótkotrwałe osłabienie lub stan podgorączkowy.

Czy można podać kilka szczepień podczas jednej wizyty?

Część szczepień można podać w tym samym terminie, w różne miejsca wkłucia. O kolejności i odstępach decyduje lekarz, biorąc pod uwagę wiek ciąży, sezon infekcyjny i logistykę wizyt.

Co jeśli planowane jest cięcie cesarskie lub istnieje ryzyko wcześniactwa?

Warto zaplanować szczepienie wcześniej w dopuszczalnym oknie, aby zdążyć z transferem przeciwciał. Gdy poród nastąpi przed szczepieniem, po urodzeniu lekarz omówi alternatywy ochrony dla niemowlęcia.

Czy szczepienia w ciąży mają sens, gdy poród przypada latem?

Tak. Wirusy krążą cały rok. Odporność przekazana przez łożysko chroni noworodka niezależnie od sezonu, zwłaszcza przy kontakcie ze starszym rodzeństwem, żłobkiem lub w czasie podróży.

Czy szczepienia w ciąży wpływają na karmienie piersią?

Nie. Szczepienia podane w ciąży nie zaburzają laktacji ani składu mleka. Karmienie piersią dodatkowo dostarcza IgA, wzmacniając miejscową odporność śluzówek niemowlęcia.

Jakie są przeciwwskazania do szczepień w ciąży?

M.in. ciężka reakcja alergiczna na składnik szczepionki oraz ostra infekcja z gorączką (szczepienie odracza się). Kwalifikację i termin ustala lekarz po ocenie aktualnego stanu zdrowia.

Gdzie można się zaszczepić i czy szczepienia są refundowane?

Szczepienie przeciw krztuścowi kobieta w ciąży może wykonać bezpłatnie w swojej przychodni lekarza rodzinnego — bez recepty i bez skierowania. Szczepienie przeciw RSV jest dla kobiet w ciąży bezpłatne na podstawie recepty refundowanej z kodem C. Szczepienie przeciw COVID-19 pozostaje bezpłatne, a szczepienie przeciw grypie w sezonie 2025/2026 ma refundację 100% dla kobiet w ciąży przy wybranych szczepionkach. Organizacyjnie warto potwierdzić miejsce wykonania szczepienia, bo część szczepień realizuje przychodnia lekarza rodzinnego, część apteka, a część wyznaczone punkty szczepień. [8], [9], [11], [12]

Bibliografia:

1. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH — Państwowy Instytut Badawczy. Przewodnik po szczepieniach kobiet w ciąży. Warszawa: NIZP PZH; 2025. Dostęp: 2026.
2. Główny Inspektorat Sanitarny. Szczepienia dla kobiet planujących ciążę, kobiet w ciąży i matek karmiących piersią. gov.pl. Dostęp: 2026.
3. Minister Zdrowia. Program Szczepień Ochronnych na rok 2026. Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia. 2025; poz. 85. Dostęp: 2026.
4. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH — Państwowy Instytut Badawczy. Czy można szczepić kobiety w ciąży?. Szczepienia.info; aktualizacja 2026. Dostęp: 2026.
5. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH — Państwowy Instytut Badawczy. Rodzaje szczepionek zalecanych w ciąży. Szczepienia.info; aktualizacja 2026. Dostęp: 2026.
6. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH — Państwowy Instytut Badawczy. Jakie szczepienia zaleca się w czasie ciąży?. Szczepienia.info; aktualizacja 2024. Dostęp: 2026.
7. Polskie Towarzystwo Wakcynologii. Rekomendacje szczepień kobiet w ciąży. PTW; 2023. Dostęp: 2026.
8. European Medicines Agency. Abrysvo: European public assessment report. EMA; dostęp: 2026.
9. European Medicines Agency. Abrysvo: product information. EMA; dostęp: 2026.
10. World Health Organization. WHO position paper on immunization to protect infants against RSV. Weekly Epidemiological Record. 2025;100(22):193–218.
11. World Health Organization. Vaccination before and during pregnancy. WHO; dostęp: 2026.
12. Centers for Disease Control and Prevention. Guidelines for Vaccinating Pregnant Women. CDC; updated August 22, 2025. Dostęp: 2026.
13. Lo N.C., Maldonado Y.A., Chu H.Y., et al. Modeling the Health Impact of Discontinuing COVID-19 Vaccination During Pregnancy in the US. JAMA Pediatrics. Published online September 29, 2025. doi:10.1001/jamapediatrics.2025.3561.
14. McClymont E., Blitz S., Forward L., et al. The Role of Vaccination in Maternal and Perinatal Outcomes Associated With COVID-19 in Pregnancy. JAMA. 2026;335(2):156–166. doi:10.1001/jama.2025.21001.
15. Poeta M., Moracas C., Ferrara P., et al. Pertussis outbreak in neonates and young infants across Italy, January to May 2024: implications for vaccination strategies. Euro Surveillance. 2024;29(23):2400301. doi:10.2807/1560-7917.ES.2024.29.23.2400301.
16. Cochrane. Does respiratory syncytial virus vaccination during pregnancy reduce RSV-related disease in infants?. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2024; CD015134.
17. Treston B., Geoghegan S. Exploring parental perspectives: Maternal RSV vaccination versus infant RSV monoclonal antibody. Human Vaccines & Immunotherapeutics. 2024;20(1):2341505. doi:10.1080/21645515.2024.2341505.
18. de Bruin O., et al. Are maternal vaccines effective and safe for mothers and infants? A systematic review and meta-analysis. BMJ Global Health. 2023;8:e012376. doi:10.1136/bmjgh-2023-012376.